Bestaande Woning Bouw






Het probleem van gebakken lucht?

22 februari, 2008 | door Haico van Nunen

Aandacht voor het binnenmilieu

De afgelopen dertig jaar heeft de kwaliteit van het binnenmilieu in de bestaande woningvoorraad voortdurend op de agenda gestaan. Maar ondanks al deze aandacht is er niets of weinig veranderd. De maximale prestatie is dat de natuurlijke ventilatie gewijzigd wordt in natuurlijke toevoer met een mechanische afvoersysteem, de natuur wordt een handje geholpen.

dak klein

Op hetzelfde moment worden er in de nieuwbouw allerlei hoogstandjes uitgerold op installatiegebied om de vereiste EPC te realiseren. De bestaande bouw blijft technisch steken in de oplossingen van de zeventiger jaren. En dan gebeurt dit alleen

als er ingrijpend onderhoud wordt uitgevoerd. Daar waar niets gebeurd is vaak nog sprake van gevaarlijke of ongezonde situaties. Open verbrandingstoestellen in de vorm van geisers of ketels komen nog veelvuldig voor. Waarom wordt roken overal aan banden gelegd, is auto rijden met een gordel verplicht en mag je niet zonder helm een bromfiets besturen terwijl ten aanzien van het binnenmilieu in de woning de ogen gesloten worden?
In dit artikel wordt de huidige praktijk van renovaties belicht ten aanzien van de verbeteringen voor het binnenmilieu. Gepoogd wordt om suggesties voor verbeteringen aan te reiken.

Situatie in de bestaande bouw

De bouwperiode en het gebouwtype zijn de belangrijkste factoren als het gaat om het type ventilatie. Tot de jaren zeventig werden de woningen op een natuurlijke wijze geventileerd. Dat was zo bij de eengezinswoningen, maar ook bij meergezinswoningen. De tendens was om de ingrepen in woningen alleen op onderdelen te verbeteren waar dat op dat moment nodig was. Zo zijn er door de jaren heen na-isolatie projecten geweest, zijn kozijnen vervangen (bijvoorbeeld om dubbel glas aan te brengen) en is het dak een keer vernieuwd. In deze serie van losse onderhoudsingrepen zijn er soms dakventilatoren geplaatst op collectieve complexen. Daarmee werd in ieder geval voldoende afgezogen. Echter, tijdens de na-isolatie zijn veel kieren en naden dichtgestopt waardoor de natuurlijke infiltratie is afgenomen. Deze ‘verbeteringen’ hebben in verschillende gevallen geleid tot klachten en problemen. Bij kozijnvervangingen en bij het vervangen van draaiende delen worden dan ook steeds vaker extra roosters aangebracht, om de natuurlijke toevoer te garanderen.
Maar er is nooit naar het ventilatiesysteem als geheel gekeken. Dat wordt alleen gedaan bij grootschalige verbeteringen. Het ventilatiesysteem blijft in de meeste gevallen gehandhaafd, aangezien dat aanpassingen in een ventilatiesysteem veelal grote ingrepen in de ruimte betekenen, er moet wel plek zijn voor de kanalen. De regeling en de kwaliteit (luchtdichtheid) worden wel verbeterd ten opzichte van de uitgangssituatie.

Indien we kijken naar het binnenklimaat is ventilatie een belangrijk onderdeel. Echter alleen goede ventilatie voorzieningen is nog geen garantie voor een goed binnenklimaat. De overige woninginstallaties spelen een belangrijke rol. Er zijn nog steeds woningen in Nederland waar een open verbrandingstoestel (geiser) aanwezig zijn. In het september nummer van Stedebouw & Architectuur (nr 7) is hierover al meer geschreven en zijn alternatieve oplossingen voorgedragen.

Benaderingen op dit moment

De technische kennis voor verbeterde toepassingen zijn er, maar nog niet op grote schaal in de bestaande bouw. Onderstaand schema geeft een aantal renovatieprojecten weer uit de afgelopen jaren. Het zijn allemaal renovatieprojecten geweest waar een kwaliteitssprong is gemaakt. De laatste twee kolommen geven de veranderingen aan in het ventilatiesysteem, als die er zijn.

geiser

In de bestaande bouw wordt op dit moment wordt bij eengezinswoningen de natuurlijk ventilatie aangepast naar mechanische ventilatie (mechanische afzuiging met natuurlijke toevoer), zover dat mogelijk is. Bij collectieve installaties blijft het collectief, maar het is wel altijd de vraag of de aanwezige kanalen nog voldoen. Zijn ze nog luchtdicht of moeten er nieuwe kanalen worden aangebracht? Vaak worden er bij renovaties op dit moment betere en regelbare (gelijkstroom)ventilatoren geplaatst, zodat ook in collectieve situaties men niet afhankelijk is van wat de buren doen en men de ventilatie individueel kan regelen. Hier ontbrak het bij de eerste collectieve ventilatiesystemen nogal eens aan.

tabel.jpg

Vergelijken we de oplossingen in de bestaande bouw met de huidige toepassingen in de nieuwbouw, dan zien we een groot verschil. Om de steeds strenger wordende EPC te halen vindt vraaggestuurde ventilatie, ventilatie met warmteterugwinning of CO2-gestuurde ventilatie plaats. In de bestaande bouw zien we (behoudens enkele uitzonderingen) hier nog weinig van terug. In het schema hierboven zijn twee woningen waar men mede vanwege een warmtepompboiler de ventilatievoorziening heeft aangepakt. De technieken die we in de renovatie toepassen zijn niet veel veranderd ten opzichte van 20 jaar geleden. Daar waar wel vernieuwingen plaatsvinden worden die meestal ingegeven door energetische motieven en niet om een gezond binnenklimaat te krijgen. Een gezond binnenklimaat is wel mooi meegenomen natuurlijk.

Het imago van ventilatie (en gebalanceerde ventilatie in het bijzonder) laat de laatste tijd te wensen over. Dit is echter niet nieuw, ervaringen uit een uitgebreid begeleiding- en monitoringprogramma begin jaren ‘90 (E’novatie) heeft uitgewezen dat ondanks de extra aandacht die er aan ventilatie besteed was, nog steeds 40% niet binnen de norm voor ventilatiehoeveelheden viel. Het is de vraag of hier ondertussen al veel in veranderd is?

Gebrek aan informatie en het blijven hangen in oude gewoontes zorgt er bij bewoners voor dat de systemen verkeerd gebruikt worden. Daar komt bij dat het ontwerp veelal getoetst wordt (en akkoord bevonden) maar dat de uitvoering niet altijd goed gaat. Te smalle kanalen, afgeknelde pijpen of slecht ingeregelde systemen zorgen voor een lagere capaciteit dan berekend. Hierdoor zijn veel bewoners al huiverig als er gesproken wordt over mechanische ventilatie en zeker als het gaat over gebalanceerde ventilatie, terwijl dit niet nodig is.

Het inregelen van nieuwe geplaatste installaties, de stap om een optimale werking te garanderen, blijft vaak achterwege. Hierdoor is er wel een systeem aangebracht, maar een systeem dat niet goed werkt. Daar komt bij dat bij gebalanceerde ventilatie het niet alleen om het installeren gaat, maar ook het onderhoud van belang is. Het reinigen en tijdig vervangen van filters is essentieel voor een goede werking. Bewoners zijn vaak niet op de hoogte van de noodzaak hiertoe. Een gemiddelde afzuigkap in een woning heeft vaak een betere handleiding dan het ventilatiesysteem, met als gevolg dat de afzuigkap wel schoon wordt gemaakt.

clv

Zinvolle oplossingen

Wellicht dat men, nu er een energiecertificaat komt, meer aandacht besteedt aan de energetische kwaliteit van de bestaande woning. In de nieuwbouw werkt het ook op die manier: om de EPC te halen moet men een gefundeerde keuze maken voor de ventilatiewijze. Dat wil nog niet zeggen dat er ook automatisch verbeteringen aan het binnenklimaat worden gerealiseerd, maar als energetische verbeteringen gehonoreerd worden in de vorm van een hoger label, en deze verbeteringen leiden ook tot een beter binnenklimaat, dan is de kans groter dat deze maatregelen worden uitgevoerd. Het gevolg is een beter label, én een beter binnenklimaat. Hiervoor is het wel noodzakelijk dat innovatieve verbeteringen ook gehonoreerd worden in de berekeningen. Dat is (nog) niet altijd het geval.

Een vernieuwing die we steeds vaker tegenkomen is de combinatie van ventilatie en verwarming. Verschillende fabrikanten leveren een product dat hierop inspeelt. Deze ventilatiewijze heeft mogelijkheden in de nieuwbouw. Maar ook in de bestaande bouw zijn er goede kansen voor zogenaamde decentrale ventilatiesystemen. Op deze manier kan men de ruimte specifiek ventileren (vaak vindt er een vraag- of CO2-sturing plaats) waardoor de juiste (hoeveelheid) ventilatie plaats vindt en het binnenklimaat goed binnen vooraf vastgestelde grenzen kan worden gehouden. Het voordeel van deze manier van ventileren is dat er geen kanalen nodig zijn, aangezien de ventilatie unit direct aan de gevel in de verwarming wordt opgenomen. Het kan voor iedere ruimte worden toegepast, zolang men lucht aan en/of af kan zuigen. Voor de natte ruimtes en volledig inpandige ruimtes is nog wel een collectief kanaal nodig. Wellicht dat voor deze techniek een toekomst is weggelegd in de bestaande bouw.

ventialtieroosters

Gebakken lucht?

De aanpak van het binnenmilieu in de bestaande bouw is een praktijk van gebakken lucht. Er wordt veel over geschreven maar er wordt weinig aan gedaan. De praktijk kenmerkt zich door gelegenheidsoplossingen. Zeker voor de huursector dienen er aanvullende eisen gesteld te worden zodat bij grootonderhoud of renovatie er altijd een energievriendelijke verbetering van het binnenmilieu wordt gerealiseerd. De mogelijkheden zijn er wel, er moet alleen goed gebruik van worden gemaakt. Misschien is dit wel het volgende actieterrein van Clean Air Nederland als de rook is opgetrokken?

Een praktijkvoorbeeld:

Een natuurlijke omslag naar mechanische ventilatie

Veel van de meergezinswoningen uit de jaren ’60 en ’70 hebben nog natuurlijke ventilatie door middel van shuntkanalen. De lucht in de badkamer, keuken en toilet wordt via shuntkanalen afgevoerd. De aanvoer van de ventilatielucht gebeurt in dat geval via de gevel(roosters). Deze natuurlijke ventilatie gebeurt ongecontroleerd.
Een oplossing die veel wordt toegepast is om de bestaande shuntkanalen (eventueel voorzien van een voering) te gebruiken voor mechanische ventilatie. Bij de eerste projecten waar dit gedaan is werd er door de dakventilator continue afgezogen. Dit had tot gevolg dat er hoge snelheden op konden treden in de kanalen, wat geluidsoverlast opleverde. Door zelf roosters dicht te maken probeerde men dit te verhelpen, maar dat leverde vaak meer problemen op. Indien er grote hoeveelheden worden afgezogen, moet er ook veel lucht wordend toegevoerd. Dit zorgde voor tochtklachten, met als gevolg nog meer afgedichte naden en kieren. Het binnenklimaat met laat te wensen over laat. Dit betrof de eerste aanpassingen. De tijd heeft niet stilgestaan en er zijn ander mogelijkheden.

Een goed voorbeeld van de huidige verbeteringen is de flat Moleneind in Tilburg. Deze flat van 12 verdiepingen uit het begin van de jaren ’70 had bij aanvang van de renovatiewerkzaamheden nog natuurlijke ventilatie. Bij de flat heeft men ervoor gekozen om een op onderdruk geregelde ventilator toe te passen.
De bestaande shuntkanalen zijn in dit geval volledig vervangen. Vervolgens worden in de keuken, badkamer en het toilet regelbare roosters aangebracht. Het ventilatiesysteem is een zelfregelend mechanisch ventilatiesysteem; in het kanaal heerst continue een bepaalde onderdruk. Door deze onderdruk wordt de lucht uit de woning afgezogen en via de dakventilator afgevoerd. De bewoners kunnen de ventilatieroosters naar wens regelen. Indien er in een kanaal veel roosters zijn afgesloten, dan zal de onderdruk toenemen. Om te voorkomen dat er overlast ontstaat voor woningen waar de roosters wel open staan (tocht, fluiten) past de ventilator automatisch het toerental aan, waardoor de onderdruk op het normale niveau blijft.
Met dit systeem kunnen in collectieve gebouwen toch individueel regelbare ventilatiesystemen worden toegepast. Door hier een gelijkstroomventilator toe te passen blijft bovendien het energiegebruik beperkt. Toevoer vindt plaats door middel van roosters in de gevel. Om een goede toevoer van verse lucht te garanderen zijn tijdens de renovatie bij de puivervanging ventilatieroosters opgenomen. Tevens zijn de geisers van deze woning vervangen en is het complex aangesloten op zonneboilers en stadsverwarming. Hiermee heeft het binnenklimaat van deze woningen een goede impuls gekregen en is weer helemaal van deze tijd. Deze maatregel sluit aan bij andere verbeteringen zoals een nieuwe keuken en een nieuwe douche. Installatie en uitstraling kunnen weer zeker 25 jaar vooruit.

Dit artikel is gepubliceerd in Stedebouw & Architectuur nr 11 – 2007

Print dit artikel Print dit artikel

Categorie: Bouwtechniek, Duurzaamheid, Kwaliteiten, Renovatie en onderhoud| Reacties uitgeschakeld voor Het probleem van gebakken lucht?

Je kunt niet meer reageren!